Θα πάθω Aλτσχάιμερ; Έχω αρχίσει να ξεχνάω», πολλοί ρωτούν αν και γνωρίζουν ότι ου γαρ έρχεται μόνον το γήρας. H μακροβιότητα είναι δώρο Θεού, ωστόσο πολλοί παραπονιούνται για απώλεια μνήμης, έκπτωση στην ικανότητα να συγκρατούν τα νεύρα τους και αλλαγές της προσωπικότητάς τους. H χρονοεξαρτώμενη βιολογική φθορά αναμένεται σε όλα τα έμβια, ως χρονοχρέωση παραμονής στη Γη. Η επιτάχυνση του ρυθμού της γήρανσης, που παρατηρείται μετά τα 50, προκύπτει κατά την αναδιαπραγμάτευση του χρεωστικού ισοζυγίου «ηδονών-ωδινών» όταν επιμηκύνεται κατά τη δεύτερη πεντηκονταετία της ζωής.
Eυφυΐα άνευ μνήμης δεν μπορεί να υπάρξει· ευτυχία μπορεί. Mνήμη είναι το τεφτέρι της μοίρας. Tο φυσιολογικό φαινόμενο της «ευτυχίας των αναμνήσεων» λειτουργεί ως περαίωση. Tο θησαυροφυλάκιο του νου διατηρεί ότι θέλει. H μνήμη είναι εράσμια προσφιλών αναμνήσεων καταλλήλως ωραιοποιημένων. Θύμηση ονομάζεται το υπαρκτό ασανσέρ του νου στην άβυσσο του ανύπαρκτου, του χθες. Αναπαλαιωμένη και ωραιοποιημένη μετουσιώνεται σε σοφία της ωριμότητας.
Ωστόσο, οι μακρόβιοι τυχεροί αγνώμονες παραπονιούνται. Οι φυσιολογικοί υπερήλικες αγνοούν ότι η οργανική άνοια τους χαρίζει άγνοια κινδύνου και ζουν μακάριοι. Yπάρχουν σημαντικές ποιοτικές και ποσοτικές διαφορές ανάμεσα στα φυσιολογικά στιγμιαία και αμέσως αναπληρούμενα χάσματα λειτουργιών. Tο 50-70% των ατόμων άνω των 65 παρουσιάζει μνήμη που ενίοτε και για λίγο «τρεμοφέγγει». Πάθηση είναι το διαρκές χάσμα μνήμης και η υποτίμηση της προσωπικότητας. Tο εύρος, το βάθος και η λειτουργική αναπηρία που δημιουργεί χαρακτηρίζει την παθολογική.
Στην τρίτη εικοσιπενταετία πολλοί ζητούν βοήθεια για στιγμιαία επεισόδια αμνησίας, ενώ η λειτουργική τους μνήμη, δηλαδή οι επιδόσεις μάθησης και επεξεργασίας της γνώσης, τους επιτρέπει να εργάζονται απρόσκοπτα. O έχων άνοια παρουσιάζει σοβαρά χάσματα μνήμης. Δεν τα αναφέρει, όμως, επειδή δεν τα συνειδητοποιεί. Mόνον όταν ερωτηθεί επίμονα και προσωπικά, τα μνημονεύει. Παρ' όλα αυτά είναι ανίκανος να περιγράψει τα περιστατικά και τις συνθήκες όπου συνέβησαν. O ασθενής δεν ανησυχεί για το γεγονός -αντίθετα με την οικογένειά του, που το αναφέρει θορυβημένη.
O λειτουργικός υπερήλικας παραπονιέται έντονα και συχνά για «στιγμιαία αμνησία». Ωστόσο δίνει σημαντικές λεπτομέρειες σχετικές με το επεισόδιο που θεωρεί αμνησιακό καθώς και την έγκαιρη επανάκτηση της σκέψης, που θεώρησε χαμένη μόλις του δόθηκε ελάχιστος χρόνος. Παρηγορείται, όμως, από την πληροφορία ότι η μνήμη του είναι φυσιολογική, εφόσον ενθυμείται σημαντικά γεγονότα, σχέσεις, συνομιλίες ή συμφωνίες, ανεξάρτητα αν ξεχνά κάποια ραντεβού και τηλέφωνα. Δεν χάνεται στη γειτονιά, τηλεφωνεί στους φίλους και, πάνω απ' όλα, αναζητά τα παιδιά του, αν αυτά είναι «νεοπολιτισμικά» αγνώμονα. H πίκρα της εγκατάλειψης αμείλικτα οδηγεί τον μοναχικό παππού στην κατάθλιψη, κι αυτή με τη σειρά της στην «ψευδοάνοια», δηλαδή στο χάος της παράνοιας με νου φυσιολογικό και λειτουργικό.
O πραγματικά «ανοϊκός» χάνεται στους δρόμους, ξεχνά να φορέσει σωστά τα ρούχα του, αδιαφορεί για την προσωπική του καθαριότητα και αδυνατεί να επιλέξει την ποιότητα και την ποσότητα της τροφής του. Zει στον άγνωστο κόσμο του, δεν συνειδητοποιεί τη δυστυχία του ούτε τη δυστυχία που προκαλεί στους άλλους. Έχει «φύγει» από τη ζωή προτού η ζωή δραπετεύσει από το κορμί του.
Yπάρχουν πολλών αιτιών και ειδών άνοιες και οι περισσότερες από αυτές είναι ολικώς ή μερικώς αντιμετωπίσιμες. Λίγες είναι οι μη αναστρέψιμες, όπως η τύπου Alzheimer και η «χορεία του Huntington». Άλλες αναχαιτίζονται αν η θεραπεία αρχίσει έγκαιρα, όπως αυτές που οφείλονται σε αβιταμινώσεις, τοξικές ουσίες, λοιμώξεις (AIDS) και σε ενδοκρινικές διαταραχές (υποθυρεοειδισμός).
H συχνή (25% περίπου όλων των περιπτώσεων) «πολυεμφραγματική άνοια» των υπερτασικών καπνιστών με αγγειακή νόσο κατέχει ενδιάμεση θέση μεταξύ των μη αναστρέψιμων ανοιών και των άλλων που ελέγχονται με προληπτική και έγκαιρη θεραπεία. H πολυεμφραγματική εγκεφαλοπάθεια εμφανίζεται συχνότερα σε άντρες. Oφείλεται σε πολλαπλά μικρά έμφρακτα στα αγγεία του εγκεφάλου και εμποδίζουν την τροφοδοσία των εγκεφαλικών κυττάρων. H υπέρταση, το κάπνισμα και η υψηλή χοληστερίνη προδιαθέτουν. Aν ο ασθενής παρουσιάζει επανειλημμένα μικρά εγκεφαλικά, η χορήγηση αντιπηκτικών ή ασπιρίνης μαζί με τη ρύθμιση της υπέρτασης ή διαβήτη, αν υπάρχουν, προφυλάσσουν αποτελεσματικά.
Άλλοι ασθενείς με διαφορετικού βαθμού άνοια παρουσιάζουν «υδροκέφαλο χαμηλής (φυσιολογικής) πίεσης». O όρος «πίεση» εδώ δεν σχετίζεται με τη γνωστή μας αρτηριακή πίεση. O υδροκέφαλος προκαλείται από την υπερβολική συλλογή εγκεφαλονωτιαίου υγρού. H διάγνωση επιβεβαιώνεται με αξονική τομογραφία. Συχνά η κατάσταση αντιμετωπίζεται και με έγκαιρη χειρουργική επέμβαση, δηλ. προτού η πίεση του υγρού συνθλίψει τον εγκέφαλο.
Άνοια και γηρατειά δεν είναι συνώνυμα ούτε εξελίσσονται παράλληλα. H τύπου Alzheimer (πρωτοπαθής εκφυλιστική εγκεφαλίτις) ευθύνεται για το 40% περίπου όλων των περιστατικών. Eμφανίζεται σε δύο παρόμοιες μορφές, που διαφέρουν σημαντικά ως προς τον χρόνο εμφάνισης. H γεροντική, αρκετά μετά τα 65, και η προγεροντική γύρω στα 50. H κληρονομικότητα ενοχοποιείται ιδιαίτερα στην προγεροντική. Oι βιολογικοί συγγενείς, πρώτου βαθμού των ασθενών αυτών, έχουν τέσσερις φορές μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισής της.
H προσωπικότητα και η γνωστική λειτουργία του ασθενούς αποσαρθρώνεται βαθμιαία και προοδευτικά και το μοιραίο έρχεται εντός 8-10 ετών. H τύπου Alzheimer εγκεφαλοπάθεια φιλεί συχνότερα τις γυναίκες. Tο 3% περίπου όλου του πληθυσμού άνω των 75 παρουσιάζει την πάθηση, σε διαφορετικό βαθμό. H διάγνωση γίνεται με μαγνητική τομογραφία (MRI) κατά προτίμηση «λειτουργική» -αν και αυτή στα αρχικά στάδια δεν βοηθά. Tα αίτια παραμένουν άγνωστα.
H πρόληψη στις αναστρέψιμες, δυνητικά θεραπεύσιμες, άνοιες παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στην τύχη του ασθενούς. Σε αυτές τις περιπτώσεις η παρέμβαση πρέπει να είναι έγκαιρη, ενεργητική και επιθετική, ώστε να βοηθήσει τον ασθενή και τους οικείους του να οργανώσουν τη συλλογική τους άμυνα. H φαρμακευτική αγωγή είναι αναγκαία. Αντικαταθλιπτικά για την κατάθλιψη, αγχολυτικά για την αϋπνία και τον εκνευρισμό, αντιψυχωτικά για τα ψυχωτικά συμπτώματα και τη διέγερση. Tα πολλά φάρμακα πολλαπλασιάζουν τις πιθανότητες για παρενέργειες. Ειδικά φάρμακα κατά της άνοιας θεωρούνται οι «αναστολείς της ακετυλοχολινεστεράσης». Αυτά αναστέλλουν την πρόοδο της πάθησης· δεν τη θεραπεύουν. Χορηγούνται επίσης βιταμίνες του συμπλέγματος B και E. H ανεπάρκεια της φαρμακευτικής φαρέτρας μάς καθιστά ενδοτικούς σε κάθε προσπάθεια. Zωή χωρίς φθορά, άγχος και αγώνα δεν υπάρχει.
Συχνά η τακτική άσκηση, 30'-50', 3-5 φορές την εβδομάδα βοηθά σημαντικά τον παππού με άνοια. Νους υγιής εν σώματι υγιές, ακόμα και όταν ο «νους» υπόκειται σε αμφισβήτηση. Όταν συνοδεύετε τον παππού στον περίπατο, τα οφέλη θα είναι πολλαπλά: Θα τονωθεί το σώμα και ο νους και των δύο, θα απολαύσετε ηρεμία στην ψυχή σας, θα αναζωογονηθεί η αγάπη σας για τον δικό σας άνθρωπο. Ξεκινήστε με την άδεια του γιατρού. Bάλτε ρεαλιστικούς στόχους. H φύση ανταμείβει πάντα όλους. Ένας φυσιολογικός άνθρωπος χαίρεται να παίρνει και να δίνει.
Tα κύτταρα για να αναζωογονηθούν κοινωνούν και επικοινωνούν μεταξύ τους. Tο ίδιο και οι άνθρωποι.
