Τα τέσσερα Ευαγγέλια δεν αναφέρουν λεπτομέρειες για τη γέννηση της Παναγίας και οι πληροφορίες που διαθέτουμε προέρχονται από την Ιερά Παράδοση και το απόκρυφο χριστιανικό κείμενο του 2ου αι., γνωστό ως Πρωτοευαγγέλιο του Ιακώβου.

Γονείς της ήταν ο Ιωακείμ, από τη φυλή του Ιούδα και τη γενιά του Δαβίδ, και η Αννα, θυγατέρα του ιερέα Ματθάν, άνθρωποι ευσεβείς, δίκαιοι και εύποροι, αλλά βαθιά θλιμμένοι επειδή δεν μπορούσαν να κάνουν παιδιά, και στην τότε ισραηλιτική κοινωνία η ατεκνία εθεωρείτο κατάρα και ντροπή. 

Η παράδοση, μάλιστα, αναφέρει ότι κάποια μέρα οι ιερείς αρνήθηκαν να δεχτούν τα δώρα του Ιωακείμ στον Ναό, λέγοντάς του ότι δεν έχει δικαίωμα, αφού δεν άφησε απογόνους στον Ισραήλ.

Πληγωμένος ο Ιωακείμ κατέφυγε στην έρημο για να νηστέψει και να προσευχηθεί, ενώ η Αννα θρηνούσε και προσευχόταν στον κήπο του σπιτιού της. Και οι δύο υποσχέθηκαν στον Θεό πως, αν τους χάριζε ένα παιδί, θα Του το αφιέρωναν. Τότε, ένας άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε ξεχωριστά στον καθένα, αναγγέλλοντας ότι η Αννα θα συλλάβει παιδί του οποίου το όνομα θα δοξαστεί σε όλη την οικουμένη. Η υπόσχεση εκπληρώθηκε, τα δεσμά της στειρότητας λύθηκαν με θαυματουργικό τρόπο και η ηλικιωμένη Αννα γέννησε τη Μαριάμ.

Η Εκκλησία προσδίδει τεράστιο θεολογικό βάθος στη γιορτή. Οπως η πρώτη γυναίκα, η Εύα, με την ανυπακοή της έφερε την πτώση του ανθρώπου, έτσι η Παναγία, με την υπακοή της στο θέλημα του Θεού, έγινε η «Νέα Εύα» που έφερε τη σωτηρία.

Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει στα εγκώμιά του ότι η Παναγία γεννήθηκε ως ένα «κρίνο ανάμεσα στα αγκάθια», αποτελώντας το επίγειο παλάτι όπου θα κατοικούσε ο Θεός για να ενωθεί ο ουρανός με τη γη.

Η εορτή καθιερώθηκε αρχικά στα Ιεροσόλυμα, όπου χτίστηκε η Βασιλική της Αγίας Αννας στο σημείο που βρισκόταν το σπίτι των γονέων της, και μεταφέρθηκε στη Δύση από Ελληνες μοναχούς, που διέφυγαν από τις αραβικές επιδρομές, και επισημοποιήθηκε από τον ελληνικής καταγωγής πάπα Σέργιο Α΄.

Τον 11ο αι. είχε πλέον επικρατήσει σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο και είναι η πρώτη μεγάλη εορτή του νέου εκκλησιαστικού έτους, διότι, όπως αναφέρει και το γνωστό απολυτίκιο της ημέρας: «Η γέννησίς σου, Θεοτόκε, χαράν εμήνυσε πάση τη οικουμένη. Εκ σου γαρ ανέτειλεν ο ήλιος της δικαιοσύνης, Χριστός ο Θεός ημών, και λύσας την κατάραν, έδωκεν την ευλογίαν, και καταργήσαν τον θάνατον, εδωρήσατο ημίν ζωήν την αιώνιον». 

Σε όλη την Ελλάδα υπάρχουν δεκάδες ναοί και μοναστήρια αφιερωμένα στο Γενέσιο, με πιο διάσημα την Παναγία Τσαμπίκα στη Ρόδο, η οποία συνδέεται άμεσα με τη λύση της ατεκνίας, καθώς γυναίκες που δυσκολεύονται να τεκνοποιήσουν ανεβαίνουν τα 298 σκαλοπάτια του μοναστηριού για να ζητήσουν τη βοήθεια της Παναγίας, και η Παναγία η Γιάτρισσα στη Μάνη, μεγάλο προσκύνημα όπου συρρέουν χιλιάδες πιστοί πεζή εκπληρώνοντας τάματα.

Η εικόνα του Γενεσίου στην ορθόδοξη αγιογραφία δεν περιγράφει απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά εκπέμπει μια αίσθηση αρχοντιάς, σπιτικής θαλπωρής και βαθιάς θεολογικής χαράς.

Το κυρίαρχο πρόσωπο στην εικόνα δεν είναι το βρέφος, αλλά η Αγ. Αννα, που απεικονίζεται ξαπλωμένη σε πολυτελές ψηλό κρεβάτι, ελαφρώς ανασηκωμένη και στηριζόμενη σε μεγάλα μαξιλάρια. Η έκφρασή της είναι ήρεμη, γεμάτη ιερή κατάνυξη και ευγνωμοσύνη, καθώς μόλις έχει λυθεί η χρόνια στειρότητά της. Γύρω από το κρεβάτι της κινούνται νεαρές θεραπαινίδες, οι οποίες προσφέρουν μια ζωντανή, ανθρώπινη κίνηση στη σκηνή. Κάποιες κρατούν δίσκους με φαγητά και ποτά για να δυναμώσουν τη λεχώνα, ενώ άλλες κρατούν ριπίδια (βεντάλιες) για να της κάνουν αέρα, τονίζοντας την αρχοντική καταγωγή της οικογένειας.

Συνήθως, στο κάτω μέρος της εικόνας απεικονίζονται δύο μαίες να ετοιμάζουν το πρώτο λουτρό του μωρού, με την πρώτη να κρατά στην αγκαλιά της την Παναγία ως βρέφος φασκιωμένο, ενώ η άλλη δοκιμάζει με το χέρι της τη θερμοκρασία του νερού μέσα σε στρογγυλή κολυμπήθρα.

Σε άλλη γωνία της εικόνας, η μικρή Μαριάμ απεικονίζεται ξαπλωμένη σε σκαλιστή κούνια τυλιγμένη με σπάργανα, ενώ ο πατέρας της Ιωακείμ απεικονίζεται, συνήθως, σε μια άκρη απομονωμένος ή να κοιτάζει το παιδί του με έκσταση και βαθιά ευλάβεια, συλλογιζόμενος το μεγάλο θαύμα που επιτελέστηκε στην οικογένειά του.