Η ι σ τ ο ρ ί α τ η ς Κ α τ ε ρ ί ν η ς σ τ ο π λ α ί σ ι ο τ η ς τ ο π ι κ ή ς ι σ τ ο ρ ί α ς
Εισήγηση του Ιωάννη.Φ.Καζταρίδη Δ/ντή Β΄θμιας Εκπαίδευσης Πιερίας
1. Δ ι δ α κ τ ι κ έ ς π ρ ο σ ε γ γ ί σ ε ι ς τ η ς Τ ο π ι κ ή ς Ι σ τ ο ρ ί α ς
Η έννοια τόπος είναι διασταλτική: μπορεί να περιλαμβάνει ένα μικρό χωριό, αλλά και ένα ολόκληρο γεωγραφικό διαμέρισμα. Ο σκοπός της τοπικής ιστορίας είναι
να ανακαλύψουν οι μαθητές το παρελθόν του τόπου που ζουν, να οραματιστούν το μέλλον του και να ενεργοποιηθούν στο παρόν ως πολίτες του , με όσο το δυνατόν περισσότερο βιωματικό, ευχάριστο και ελκυστικό τρόπο. Οι στόχοι αρθρώνονται στα τρία επίπεδα της ταξινομίας του Bloom, στο επίπεδο των γνώσεων, των δεξιοτήτων και των στάσεων.
Γνωστικός τομέας:
Να κατανοήσουν τη σημασία του φυσικού και ιστορικού περιβάλλοντος της περιοχής τους.
Να ανακαλύψουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ιστορίας του τόπου τους και να τα συσχετίσουν με τα σημαντικότερα γεγονότα της εθνικής ιστορίας.
Να μάθουν να εκμεταλλεύονται τις τυχόν γνώσεις και δεξιότητες που έχουν αποκτήσει από το οικογενειακό και κοινωνικό τους περιβάλλον.
Να αντλούν τις ιστορικές πληροφορίες που μπορεί να περιέχονται σε διάφορα είδη κειμένων.
Να κατανοήσουν τη χρονική απόσταση αλλά και τη χρονική συνέχεια ανάμεσα στα γεγονότα παρόντος και παρελθόντος στην ιστορία ενός τόπου.
Τομέας δεξιοτήτων:
Να είναι σε θέση να αναγνωρίζουν απ` όλα τα στοιχεία που υπάρχουν στον περιβάλλοντα χώρο εκείνα που βοηθούν στη γνωριμία με την τοπική ιστορία.
Να είναι σε θέση να αναγνωρίζουν και να εκμεταλλεύονται οποιοδήποτε τυχαίο γεγονός μπορεί να τους προσφέρει ιστορικές γνώσεις.
Να σχεδιάζουν και να οργανώνουν επισκέψεις σε χώρους από τους οποίους μπορούν να αντλήσουν γνώσεις τοπικής ιστορίας.
Να ανακαλύπτουν την κυρίαρχη ιδεολογία παλιότερων εποχών έτσι όπως διακρίνεται από την αρχιτεκτονική παλιότερων κτιρίων.
Να είναι σε θέση να σχεδιάζουν και να επεξεργάζονται ερωτηματολόγια, να παίρνουν συνεντεύξεις, να συλλέγουν πληροφορίες, να δημιουργούν αρχείο και να διοργανώνουν παρουσίαση της δουλειάς τους.
Να ασκηθούν στην παρατήρηση και στην έρευνα ιστορικών χώρων.
Να μάθουν πώς να μαθαίνουν.
Να μάθουν να εργάζονται ομαδικά.
Συναισθηματικός τομέας
Να εκτιμούν την πολιτισμική προσφορά του τόπου τους.
Να ξεχωρίζουν από τα δημιουργήματα της προηγούμενης γενιάς αυτά που έχουν στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς και να υιοθετούν μεθόδους με τις οποίες θα τα προστατεύουν και θα τα διασφαλίζουν για τις επόμενες γενιές.
Να αναγνωρίζουν τα περιβαλλοντικά προβλήματα της περιοχής και να προτείνουν τρόπους επίλυσής τους.
Άνοιγμα του σχολείου στην τοπική κοινωνία και όσο το δυνατόν μεγαλύτερη εμπλοκή στα θέματα με τα οποία ασχολούνται οι μαθητικές κοινότητες.
Να συνειδητοποιήσουν τη συμβολή των ανθρώπων του κοντινού τους περιβάλλοντος και επομένως και τη δική τους στη δημιουργία της ιστορίας.
Η τοπική ιστορία μπορεί να προσεγγιστεί μέσα από σχέδια εργασίας τα οποία θα οργανώνονται στους παρακάτω βασικούς άξονες:
εμπλοκή της σχολικής ομάδας με το θέμα
εμπλοκή και άλλων φορέων της τοπικής κοινωνίας με το θέμα
προσδιορισμός του χώρου και του χρόνου
συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών
οργάνωση επισκέψεων
αξιολόγηση και αξιοποίηση του προγράμματος
Συμπλήρωση φύλλων εργασίας
Οι παραπάνω άξονες μπορούν να υποδιαιρεθούν σε υπο-άξονες. Κάθε άξονα τον εξακτινώνουμε σε όσο το δυνατόν περισσότερα γνωστικά αντικείμενα και τον διαχέουμε στα μαθήματα του αναλυτικού προγράμματος. Με την ενασχόληση με την τοπική ιστορία κάποιας συγκεκριμένης περιοχής, ανατρέχουμε σε όλα τα μαθήματα του αναλυτικού προγράμματος, για να βρούμε, στο βαθμό που είναι δυνατόν, κεφάλαια που θα έχουν σχέση με την ιστορία του τόπου που εξετάζουμε.
Η ι σ τ ο ρ ί α τ η ς Κ α τ ε ρ ί ν η ς σ τ ο π λ α ί σ ι ο τ η ς τ ο π ι κ ή ς ι σ τ ο ρ ί α ς
Η μελέτη της νεότερης και σύγχρονης ιστορίας της πόλης της Κατερίνης, από το 1870 και μετά, απαιτεί μια διαφορετική προσέγγιση: απαιτεί δηλ. να εξετάσουμε την τοπική ιστορική πραγματικότητα στο πλαίσιο της γενικής ιστορίας. Η τοπική ιστορική πραγματικότητα, δηλ. η ιστορία της Κατερίνης, παρέχει πλήθος στοιχείων για έρευνα και μελέτη π.χ. ποια ήταν η Κατερίνη κατά την τουρκοκρατία (κάτοικοι, ασχολίες, οικονομία, εκπαίδευση), ποια ήταν η εικόνα της πριν και μετά την απελευθέρωση, πώς ήταν η ζωή της πόλης κατά το μεσοπόλεμο με την έλευση των προσφύγων μέχρι την κατοχή, πόθεν οι νέοι κάτοικοι και πόσο συνέβαλαν στην αστικοποίησή της, οι εκκλησίες ορθοδόξων και αλλοδόξων, η εκπαιδευτική εξέλιξη και ανάπτυξη, ο αριθμός των εκπαιδευτικών, των μαθητών, η κοινωνική καταγωγή τους, η υγεία, η οικονομική πρόοδος, οι σχέσεις ετεροχθόνων και αυτοχθόνων, οι παλιές και οι νέες συνοικίες της πόλης, η σημασία της προσφυγικής ψήφου, οι επαγγελματικές ενώσεις, τα νέα επαγγέλματα, τα σωματεία, οι σύλλογοι, ο αθλητισμός, ο τύπος, οι εκδόσεις κ.λπ..
Στα σχολικά projects τοπικής ιστορίας, η ιστορία του σχολείου έχει αναδειχθεί σε δημοφιλέστατο και προνομιακό θέμα για εκπαιδευτικούς και μαθητές, επειδή η πρόσβαση στο σχετικό αρχειακό ή άλλο υλικό καθίσταται ευχερέστερη, συγκριτικά με άλλα θέματα τοπικής ή γενικής ιστορίας.
Το σωζόμενο από το παρελθόν υλικό του σχολείου, φωτογραφίες, παλιά διδακτικά βιβλία, η βιβλιοθήκη, οι χάρτες, το εποπτικό υλικό, κυρίως το αρχείο του, υπηρεσιακά βιβλία, φάκελοι και έγγραφα, κ.ά. αποτελούν σημαντικότατη πηγή για την ιστορία της σχολικής μονάδας και την εκπαίδευση γενικότερα. Πέρα, όμως, από την ιστορία του σχολείου, οι σχετικές πληροφορίες είναι δυνατόν να αξιοποιηθούν για τη διερεύνηση ευρύτερων θεματικών τοπικής ιστορίας, καθώς το σχολικό αρχείο, που αναφέρεται σε πρόσωπα, μέλη της τοπικής κοινωνίας παρέχει ενδιαφέρουσες πληροφορίες για το παρελθόν της κοινωνίας αυτής και της διαλεκτικής που αναπτύσσεται ανάμεσα σ` αυτήν και το σχολείο.
Αυτή η μέθοδος προσέγγισης του παρελθόντος μιας τοπικής κοινωνίας θα πρέπει να αναφέρεται σε ένα μεσαίου μεγέθους αστικό κέντρο, σε μια κώμη ή κωμόπολη, κι όχι σε ένα μεγάλο αστικό κέντρο. Γιατί στο πλαίσιο ενός σχολικού σχεδίου εργασίας δεν είναι εύκολο να τεκμηριωθεί με ασφάλεια ο ρόλος ενός σχολείου στην κοινωνική διαμόρφωση ενός μείζονος αστικού κέντρου δεδομένου ότι, μαζί με τους εκπαιδευτικούς θεσμούς, πολυάριθμοι άλλοι παράγοντες συμβάλλουν στη διαμόρφωση αυτή. Η περίπτωση της Κατερίνης ανταποκρίνεται στις προαναφερθείσες προδιαγραφές. Κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, όταν «η πόλη των βλάχων και των προσφύγων» διαμόρφωνε αστικά χαρακτηριστικά, σημαντική υπήρξε και η ανάπτυξη φορέων παιδείας και πνευματικής ζωής. Ήδη από τα μέσα του 19ου αι. λειτουργούσε αλληλοδιδακτικό σχολείο του οποίου οι δάσκαλοι μισθοδοτούνταν από την τοπική κοινωνία.
Οργάνωση ενός σχεδίου εργασίας (project) με θέμα: Η ιστορία της Κατερίνης από το 1870 μέχρι το 1940, με κεντρικό σημείο αναφοράς το μεσοπόλεμο
Στόχοι του σχεδίου εργασίας:
Ιστορική αναζήτηση και κατανόηση του παρελθόντος
Παρατήρηση και καταγραφή του χώρου
Κατανόηση του ιστορικού χώρου-χρόνου
Μύηση στη διαδικασία έρευνας και παραγωγής ιστορικής γνώσης και λόγου
Ανάπτυξη κριτικής ικανότητας και επιλογής, σύνθεσης και αξιολόγησης πληροφοριών
Καλλιέργεια αγάπης για την πόλη και σεβασμού στο περιβάλλον
Σεβασμός στις φυλετικές και πολιτισμικές διαφορές των κατοίκων της πόλης και καλλιέργειας πνεύματος συνεργασίας και αλληλεγγύης
Συμμετοχή και υπευθυνότητα στις εργασίες
Συνεργασία και ανταλλαγή απόψεων στο πλαίσιο της ομάδας και των ομάδων
Ιστορικές και διαθεματικές συνδέσεις
Με άλλα μαθήματα ιστορίας: Η ξένη κυριαρχία στην Ελλάδα, Η Ευρώπη και ο κόσμος τον 19ο αι., Οι Βαλκανικοί πόλεμοι, Η συμμετοχή της Ελλάδας στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, Η τελευταία φάση του Ανατολικού ζητήματος και η Ελλάδα, Ο Μακεδονικός Αγώνας, Ο Μικρασιατικός Πόλεμος, Η Μικρασιατική Εκστρατεία και Καταστροφή, Η Ελλάδα κατά τον μεσοπόλεμο.
Με άλλα μαθήματα του αναλυτικού προγράμματος: Τεχνικά, Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Θρησκευτικά, Μαθηματικά και Στοιχεία Στατιστικής, Πολιτική Οικονομία, Κοινωνιολογία.
Ιστορικές έννοιες
Δημογραφία, οικονομία, πνευματική ανάπτυξη, οικιστική ανάπτυξη, προσφυγικό πρόβλημα, προσφυγιά, ορφάνια, ανταλλαγή πληθυσμών, πολυπολιτισμός, αστική συγκέντρωση, κοινωνική διαστρωμάτωση
Θεματικά πεδία
Εκπαίδευση και πνευματική ανάπτυξη
Η δημογραφική σύνθεση της πόλης και τα κοινωνικά χαρακτηριστικά της στη διαχρονία
Οι συνοικίες της πόλης
Χώροι για ιστορική αναζήτηση
- Αστική Σχολή Αικατερίνης
- 5ο Γυμνάσιο
- Αρχοντικό Τσαλόπουλου
- ΓΑΚ-Αρχεία Ν. Πιερίας, Διοικητήριο Νομαρχίας
- Δημοτική Βιβλιοθήκη Κατερίνης
- Ποντιακό Μουσείο Ένωσης Ποντίων Κατερίνης
- Πολιτιστικό Κέντρο Μικρασιατών Πιερίας
Πηγές
- Φωτογραφικές
- Κατερίνη, Ημερολόγιο-Λεύκωμα 2006, έκδοση Δήμου Κατερίνης
- Φωτογραφικό Αρχείο Δήμου Κατερίνης
- Ημερολόγιο-Λεύκωμα 2008 Συνδέσμου Ελαιοχρωματιστών Κατερίνης, Νικ. Πλαστήρα
- Ημερολόγιο 2008, ΚΑΤΕΡΙΝΗ 1952-1970, εκδ. temeteron
- Λεύκωμα, από την έκθεση φωτογραφιών του Σάββα Τσιλιγγιρίδη (Satsi), Ματιές πίσω από το χρόνο, Η Κατερίνη και ο Όλυμπος σε 40 φωτογραφίες (1951-1970), 15 Δεκ.-30 Ιαν. 2008.
- Φωτογραφικό Αρχείο Ιωάννη Φ. Καζταρίδη
Ανάπτυξη του παραδείγματος
Περιβάλλον εκκίνησης του σχεδίου εργασίας
Δημιουργία ενδιαφέροντος, διαμόρφωση κλίματος αναζήτησης, δημιουργία κινήτρων για ομαδική εργασία
Ενδεικτικό εκπαιδευτικό υλικό:
-Χάρτης της πόλης
- Φωτογραφίες της πόλης από την περίοδο του μεσοπολέμου
Εισαγωγικό σημείωμα για την ιστορία της πόλης
«Κατερίνη: Η πόλη των βλάχων και των προσφύγων»
Μέχρι το 1870 η Κατερίνη ήταν ένα μικρό χωριό των 50 οικιών!!! Κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι. συγκέντρωσε κατοίκους και δη εμπορευόμενους από τα βλαχοχώρια της παρολύμπιας περιοχής, κυρίως από το Λιβάδι και λιγότερο από τον Κοκκινοπλό. Πριν απ` αυτούς είχαν εγκατασταθεί στην πόλη ικανός αριθμός οικογενειών από το Φλαμπουράρι Ζαγορίου. Την εγκατάσταση των Λιβαδιωτών ακολούθησε ομάδα βλαχοποιμένων από τα βλαχοχώρια των Γρεβενών, κυρίως της Σαμαρίνας. Δεν ήσαν λίγες οι οικογένειες από την πιερική ενδοχώρα που εγκαταστάθηκαν κατά την ίδια χρονική περίοδο. Όλοι αυτοί εποίκησαν το σημερινό ιστορικό κέντρο που ορίζεται ένθεν και κακείθεν της κεντρικής οδού και γύρω από την κεντρική πλατεία.
Με τις κοπαδιαστές αυτές εγκαταστάσεις η Κατερίνη αύξησε εντυπωσιακά τον πληθυσμό της και υπολογίζεται ότι στην περίοδο της απελευθέρωσης διέθετε 8.000 κατοίκους, από τους οποίους οι 2.700 ήσαν μουσουλμάνοι.
Μετά την απελευθέρωση και κυρίως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και ως την περίοδο της κατοχής και παρά την αποχώρηση των μουσουλμάνων, όπως όριζε η συμφωνία περί ανταλλαγής των πληθυσμών, συμβαίνει η μεγάλη πληθυσμιακή ανατροπή. Συρρέουν στην πόλη, κατά κύματα, πρόσφυγες από τις ιστορικές περιοχές του ελληνισμού: από τη Μικρά Ασία και την Ανατ. Θράκη, τον Πόντο και τη Ρωσία, τη Βουλγαρία και τη Βόρειο Ήπειρο. Αυτή η προσφυγική πλημμυρίδα θα συγκροτήσει μια νέα πόλη που θα την απαρτίζουν, εκτός από τις συνοικίες των επήλυδων, οι νέοι προσφυγικοί συνοικισμοί που είναι: τα Αστικά, τα Χηράδικα, το Βατάν, τα Ευαγγελικά, η Νέα Ζωή, ο Σιδ. Σταθμός, ο Άνω και Κάτω Μυλαύλακος, ο Παράδεισος, ο συνοικισμός Ρωσοπροσφύγων, τα Καταφυγιώτικα κ.ά. Κι όλες αυτές οι πολλές και διαφορετικές ομάδες έφεραν μαζί τους το δικό τους διαφορετικό πολιτισμό, ιδιαιτερότητες στη γλώσσα, στη συμπεριφορά, ακόμη και στη θρησκεία (παλαιοημερολογίτες, προτεστάντες, πεντηκοστιανοί, αντβεντιστές εβδόμης ημέρας, πέρα φυσικά από το κυρίαρχο επίσημο ορθόδοξο δόγμα, το οποίο ακολουθούν οι πλείστοι των κατοίκων της Κατερίνης).
- Πίνακες πληθυσμού της πόλης
Με την ενεργητική συμμετοχή όλων των μαθητών και μαθητριών της τάξης στη διαδικασία παραγωγής ιστορικής γνώσης και μέσα από κλίμα ενδιαφέροντος, αναζήτησης, προσωπικής έκφρασης ή απορίας, διάθεσης για ομαδική εργασία και έρευνα, προκύπτει πλήθος ερωτημάτων. Τα ερωτήματα αυτά προέρχονται από διαφορετικούς χώρους και είναι ανάγκη να ταξινομηθούν γύρω από ένα κεντρικό ερώτημα:
Πώς συμβιώνουν στη διαχρονία άνθρωποι με διαφορετικές φυλετικές καταγωγές, διαφορετική γλώσσα και θρησκεία στην πόλη της Κατερίνης ;
Τα επιμέρους ερωτήματα ταξινομούνται με διακριτική εποπτεία του εκπαιδευτικού στα αντίστοιχα θεματικά πεδία.
Ενδεικτικά ερωτήματα:
1ο Θεματικό πεδίο
-Πώς ήταν η εκπαίδευση και η πνευματική ανάπτυξη της πόλης ως τα τέλη του 19ου αι;
-Ποιες αλλαγές παρατηρούνται στην εκπαίδευση κατά την περίοδο αυτή και για ποιους λόγους;
-Εκτός από τα ελληνικά, λειτουργούσαν άλλα σχολεία και τι απέγιναν στην πορεία;
2ο Θεματικό πεδίο
-Τι γνωρίζουμε για τη γέννηση της πόλης;
-Τι γνωρίζουμε για το όνομα της πόλης και τους πρώτους κατοίκους της
-Πώς είδαν την πόλη μας διάφοροι περιηγητές και επισκέπτες;
-Πώς διαμορφώνεται ο πληθυσμός της από το 1870 μέχρι το 1900, πριν και μετά την απελευθέρωση (1912), μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή;
Ενδεικτικές μέθοδοι και εργαλεία
-Οργανωμένες επισκέψεις στους χώρους της πόλης, που αποτελούν μαρτυρίες ιστορικού περιεχομένου, και ανάθεση δραστηριοτήτων. Τέτοιοι χώροι είναι: το 1ο Δημ. Σχολείο, το 5ο Γυμνάσιο, το Τζαμί, Ο Δημοτικός Κήπος με τα δύο τουρκικά κανόνια στη δυτική είσοδο, παλιά αρχοντικά της πόλης, τα αγάλματα, οι προτομές κ.λπ..
-Αναζήτηση γραπτών πηγών και βιβλιογραφίας
-Επεξεργασία κειμένων σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο
-Καταμερισμός εργασίας σε ομάδες
-Χρονοδιάγραμμα εργασίας και πρόβλεψη κατ` αρχήν του χρόνου συναγωγής συμπερασμάτων
-Τακτικές συζητήσεις μέσα στην τάξη για την πορεία της εργασίας κάθε ομάδας, τη λύση αποριών και υπέρβαση δυσκολιών
-Αξιολόγηση