Συμβαίνει συχνά σε έναν συγγραφέα να επιλέγει νοερά κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο ως τον αναγνώστη που απευθύνεται. Διαβάζοντας τη «Νέα Ελληνική Ανόρθωση» του Ανδρέα Λοβέρδου, μου δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι απευθύνεται σε έναν δάσκαλο-μέντορα,
όχι για μια πτυχιακή εξέταση, αλλά για την παράδοση της Θέσης της Διδακτορικής Διατριβής. Με το σύγγραμμά του φαίνεται να δηλώνει: είμαι έτοιμος να παρουσιάσω τις θέσεις μου.
Ο αναγνώστης από την άλλη πλευρά όταν διαβάζει κείμενο ενός πολιτικού, δύσκολα του αναγνωρίζει ιδιότητα συγγραφέα. Η συνύπαρξη του Τιμητή και του Ύπατου είναι ασυμβίβαστη στο ίδιο πρόσωπο στις δημοκρατικές περιόδους. Ο πολιτικός, όσο είναι ενεργός, παραμένει Ύπατος. Από αυτή την ιδιότητα κρίνεται. Περισσότερο τι κάνει παρά τι γράφει.
Ο Λοβέρδος ως πολιτικός έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Δρα προεξοφλητικά. Μεταφέρει στο σήμερα το αύριο. Έχει τη βάσανο της διαρκούς αναζήτησης πληροφοριών, ανάλυσης και πρόβλεψης. Αν η πρόβλεψη είναι σωστή, τότε αποκτά το πλεονέκτημα της πρώτης θέσης εκκίνησης. Αν όχι, ρισκάρει να μείνει εκτός αγώνα. Από τη μέχρι τώρα διαδρομή του είναι προφανές ότι συνήθως έχει πλεονέκτημα. Με το βιβλίο του προεξοφλεί την έκβαση της τρέχουσας πολιτικής περιόδου. Η διαπραγμάτευση θα είναι δύσκολη, αλλά θα υπάρξει θετική έκβαση, τα μέτρα θα ψηφιστούν. Τα τρία κόμματα της κυβέρνησης θα τραυματιστούν ακόμη περισσότερο, το ΠΑΣΟΚ μάλλον ανεπανόρθωτα. Η κυβέρνηση θα συντηρηθεί γιατί δεν θα γίνεται αλλιώς. Θα δημιουργηθεί πολιτικός χρόνος. Άρα, ας φέρουμε τη συζήτηση για το μετά, τώρα.
Κάποτε όμως η προεξοφλητική στάση γίνεται βιασύνη. Τρεις χαρακτηριστικές περιπτώσεις που ως πολιτικός τον Οκτώβριο, αναιρεί τα γραφόμενά του τον Αύγουστο.
«Εμείς, ως ΠΑΣΟΚ, δίνουμε τη μάχη από την πολιτική θέση της υπεύθυνης κεντροαριστεράς [σελ.54]». Συνέντευξη στο ΣΚΑΪ. Ερώτηση: Το ΠΑΣΟΚ μπορεί να εκφράσει την Κεντροαριστερά; Απάντηση: «Νομίζω ότι αυτό το παιγνίδι το έχει χάσει το ΠΑΣΟΚ».
«Ελπίζω (η Κυβέρνηση Παπανδρέου) να μην αποδειχτεί κάτι που σήμερα φαίνεται ως πιθανό: πως δηλαδή δεν αποκλείεται να αναδειχτεί η καλύτερη έως σήμερα ελληνική κυβέρνηση την περίοδο της κρίσης [σελ. 44]». Δηλώσεις στη Βουλή μετά την επάνοδό του από τη σύνοδο του ΝΑΤΟ. «Διαπίστωσα και εγώ σημαντική πρόοδο από την Κυβέρνηση, η εικόνα της Χώρας αλλάζει, έσπασε η απομόνωση».
«Επιλέγουμε συστήματα ενισχυμένης αναλογικής, που δεν εμποδίζουν όμως τον πολυκομματισμό, μέσω ανάδειξης βουλευτών από ισομερείς π.χ. δεκαπενταεδρικές περιφέρειες [σελ.78]». Συνέντευξη στη «Real»: «Υπάρχει η πρόταση για απλή αναλογική του Αλέξη Τσίπρα, την οποία επανέφερε ο Αλέκος Παπαδόπουλος, προσθέτοντας μάλιστα και χωρίς το ν+1».
Έχω πολύ περισσότερα «συμφωνώ» από τις 112 σελίδες του βιβλίου.
Τονίζω την αξιοπρεπή ανάληψη προσωπικής ευθύνης σε ότι τον αφορά [σελ. 11]. Την έντιμη κριτική στις κυβερνήσεις Παπανδρέου και Παπαδήμου στο κεφάλαιο της εκδήλωσης της κρίσης. Τη σαφή πολιτική του οριοθέτηση στον χώρο της Σοσιαλδημοκρατίας που αναδεικνύεται με την ανάλυση των προτάσεών του, με την περιγραφή των διαφορών με τη Συντηρητική Παράταξη, στοιχεία που διαπερνούν όλο το κείμενο. Την ανάπτυξη και τον ριζοσπαστικό μετασχηματισμό του κράτους [σελ. 113]. Τις ριζοσπαστικές αλλαγές που πρέπει να στραφούν προς το κλασικό πεδίο λειτουργίας της σοσιαλδημοκρατικής σκέψης και πράξης [σελ. 115]. Την ανασύνταξη του κοινωνικού κράτους [σελ. 96], τις διαρθρωτικές αλλαγές στην Υγεία [σελ. 105] με την επανατοποθέτηση δικαιούχου στο επίκεντρο της φιλοσοφίας του συστήματος.
Στέκομαι στην οξυδερκή οπτική για τη Μεταπολίτευση με τη διόγκωση του κράτους, τον δανειοδίαιτο παρασιτισμό, την καχεξία της παραγωγικής οικονομίας και της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας, τη ρευστότητα του Δημοσίου και τη στροφή των ιδιωτών προς έργα και προμήθειες και όχι τις εξαγωγές [σελ. 19]. Στην παρατήρηση για την κρίση: «ούτε εμείς, ούτε εκείνοι (οι Εταίροι) λάβαμε υπόψη μας τις ανεπάρκειες του πολιτικού και διοικητικού συστήματος, το μέγεθος των αντιδράσεων ορισμένων ομάδων συμφερόντων αλλά και ως προς ορισμένα θέματα τη δημαγωγία των ΜΜΕ» [σελ. 39].
Επανέρχομαι όμως στον πολιτικό Λοβέρδο και τα δύο επίμαχα θέματα της περιόδου: Η συμμετοχή στις κυβερνήσεις συνεργασίας (και την παρούσα) και ο δρόμος προς τη Σοσιαλδημοκρατία.
«Πίστευα ότι η στήριξη της παράταξής μας προς το εθνικό μέτωπο που είχε δημιουργηθεί θα ήταν ολόπλευρη». Συνέντευξη στον ΣΚΑΪ 22/10. «Το ΠΑΣΟΚ, δυστυχώς, δεν δέχτηκε να συγκαθορίσει, με την εμπειρία του, την κυβερνητική πολιτική σε κανέναν τομέα». Συνέντευξη στη «Real» 21/10.
Ο κ. Λοβέρδος κάνει λάθος. Μπορεί η πρόταση Λοβέρδου - Χρυσοχοΐδη να μην υλοποιήθηκε τεχνικά, η πολιτική της, όμως, επί τέσσερις μήνες υλοποιείται στο ακέραιο. Τουλάχιστον έως τις 24/10 η σύσκεψη των τριών αρχηγών, χειριζόμενη τη διαπραγμάτευση με τους εταίρους και ακόμη περισσότερο τη διαμόρφωση του προγράμματος που θα παρουσιαστεί στη Βουλή, λειτούργησε σαν να υποκαθιστά την Κυβερνητική Επιτροπή. Αν το ΠΑΣΟΚ πρέπει να επικριθεί για κάτι είναι η υπερέκθεση του προέδρου του, με την ανάληψη ευθυνών και πρωτοβουλιών πέραν των θεσμικών ορίων του αρχηγού ενός κόμματος της συμπολίτευσης. Μπορεί αυτό να προκύπτει από αίσθημα εθνικής αποστολής, αλλά δεν γνωρίζω πόσο ωφέλιμο είναι η χώρα να εξαντλεί όλες της τις δυνάμεις. Επιπλέον, είναι διαφορετικό στο πρωθυπουργικοκεντρικό μας σύστημα πολιτικοί υπουργοί να συνυπάρχουν με τεχνοκράτη επικεφαλής και άλλο ο πρωθυπουργός να είναι αρχηγός κόμματος.
Οι υπουργοί είναι πρώτα του πρωθυπουργού και μετά του κόμματός τους. Η επιλογή, σωστή χάριν της αυτονομίας του πολιτικού συστήματος, αφορούσε τον αρχηγό της Νέας Δημοκρατίας. Υπάρχει λύση μέχρι τη Συνταγματική Αναθεώρηση και τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας συνεργασιών; Η απάντηση ενδεχομένως είναι η τήρηση του πλαισίου του συμφωνηθέντος προγράμματος και τεχνικά η θεσμική οδός που επελέγη για τον υπουργό Οικονομικών της κυβέρνησης Παπαδήμου, όταν κατεγράφη στα πρακτικά της σύσκεψης ότι ο Ευ. Βενιζέλος είχε και την επιπλέον εντολή των κοινοβουλευτικών ομάδων. Αυτό όμως μπορεί να αφορά έναν από κάθε κόμμα.
Για τη Σοσιαλδημοκρατία ο Λοβέρδος γράφει: «Δεν έχει σημασία αν αυτός ο χώρος, αυτή η παράταξη, θα προκύψει από τη μετεξέλιξη υπάρχοντος κόμματος, ή τη συγχώνευση, ή την εκλογική συμπόρευση υφισταμένων σχηματισμών, ή ακόμη και από την ίδρυση ενός νέου κόμματος» [σελ. 76]. Είναι προφανές ότι δεν έχει επιλέξει έναν από τους τέσσερις δρόμους. Βρίσκεται σε σταυροδρόμι, σε αντίθεση με τους περισσότερους που έχουν κάνει την επιλογή τους. Αυτό όμως δεν συνάδει με τον πολιτικό που δύο φορές έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της παράταξής του συμβάλλοντας καθοριστικά στη διατήρηση της ενότητας του ΠΑΣΟΚ.
Την πρώτη το 2007 και το 2008, όταν δεν συμφώνησε, και αυτός, με την εξέλιξη του «Ρεύματος» σε πολιτικό φορέα. Η αλήθεια είναι ότι τώρα επιβάλλεται να συζητήσουμε για τα γεγονότα της εποχής εκείνης και πόσο επέδρασαν στη συνέχεια. Η δεύτερη, όταν τον Φεβρουάριο του 2012 υποχώρησε αφού δεν κατόρθωσε να επιβάλει πολιτικά την υποψηφιότητά του για την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Ανήκει, και αυτός, στη σχολή πολιτικής σκέψης που αποφεύγει την αντιπαράθεση και επιδιώκει τις διευθετήσεις πριν από την τελική φάση. Η αποφυγή της ουσιαστικής αντιπαράθεσης ή ακόμη και της αναπόφευκτης σύγκρουσης δεν είναι κατάλληλη μέθοδος σε περιόδους κρίσης και μετάβασης, κυρίως γιατί χωρίς σύγκρουση δεν σφυρηλατούνται ηγεσίες.
Η επίδειξη πειθαρχίας παρά τη διαφωνία, η συμβολή στην ενότητα της παράταξης όταν είναι ενιαία, παράδοξα, μεταβλήθηκαν σε ιδιότυπη αυτονόμηση και σε συμβολή σε κατακερματισμούς, τώρα που η παράταξη διασπάστηκε. Γιατί, αυτό είναι το πρόβλημά μας, όσοι δηλώνουμε Σοσιαλδημοκράτες. Ενα τμήμα του παρελθόντος κοινωνικού ΠΑΣΟΚ, όσοι είχαν χαμηλή παραταξιακή συνείδηση, όσοι ζουν στην ψευδαίσθηση ότι θα υπάρξει και επόμενος διαμεσολαβητής με το κράτος, όσοι είχαν συμπεριφορές συντεχνιασμού, κρατισμού και λαϊκισμού έχουν ενσωματωθεί στο μόρφωμα του ΣΥΡΙΖΑ. Η παράταξη μέσα από ένα σχέδιο ανασυγκρότησης (ή ανόρθωσης), από νέα παραγωγικά πρότυπα, από την υπέρβαση της ανεργίας πρέπει να ξαναβρεί τις κοινωνικές της αναφορές. Να διαφωνούμε, να συγκρουόμαστε για τις απόψεις μας, αλλά να είμαστε ενωμένοι. Τα «καθαρά» μικρά σχήματα θα συνθλιβούν.
Ο Ανδρέας Λοβέρδος ανήκει στην κατηγορία των «χρυσών παιδιών» της ΚΝΕ της γενιάς του Πολυτεχνείου, τους ονοματίζω γιατί έχει σημασία από τους σημερινούς τους ρόλους: Μίμης Ανδρουλάκης, Νίκος Κοτζιάς, Νίκος Μπίστης και Μαρία Δαμανάκη, που εξελίχθηκαν σε πολιτικούς ταξιδευτές της Μεταπολίτευσης. Εξάλλου, αυτοί καθιέρωσαν τον άχαρο όρο «Κεντροαριστερά» για να δώσουν περιεχόμενο στις διαδρομές τους. Αλλοι εξελιχθήκαμε ομαλά εντός του ΠΑΣΟΚ από Ριζοσπάστες Σοσιαλιστές σε Σοσιαλδημοκράτες. Τα καλύτερά τους ταξίδια τα έκαναν όταν είχαν καλή παρέα. Αυτό εύχομαι στον Ανδρέα: στη νέα διαδρομή να βρει την καλύτερη. Ούτως ή άλλως ο προορισμός είναι κοινός.